François Pouqueville - Këlcyrë 1806

Pas pak kohe, lumi Aous [Vjosa] e ndryshoi rrjedhën nga veriu në veriperëndim dhe ne dolëm përballë një lugine të gjerë që shtrihej drejt veriut, mes maleve. Në fillim të kësaj lugine, Aousi depërton drejt perëndimit, mes shkëmbinjve të zymtë e të lartë që ngrihen kërcënueshëm mbi të, ku rrjedha e ujit mezi dallohet. Vendi ku bashkoheshin luginat ishte të kultivuar, ndërsa malet përreth ofronin pamje me pyje të dendura ose maja shkëmbore të zhveshura, në një kontrast tejet piktoresk – pamje të denja për penelin e një Titiani apo Salvator Rose. Më në fund arritëm te një urë mbi lumin Desnitza [Dëshnica], i cili zbret nga Bousi [Buzi], një vend që ndodhet gjashtë lega larg, më lart në luginën që të çon në Berat. Pasi kalova lumin Desnitza, u gjenda përballë urës së Melchiova-s [Malëshovës] mbi lumin Voioussa [Vjosa], në hyrje të atij kalimi të ngushtë apo gryke të famshme, të quajtur *Grouca* [Grykë]. Në fillim të saj, lumi depërtonte drejt perëndimit mes shkëmbinjve të lartë e të zymtë, duke formuar Grykën e famshme të Këlcyrës, të cilën Pouqueville e quan Grouca. Ai e përshkruan grykën si një vend të frikshëm, të formuar nga faqet e ashpra të dy maleve paralele, ku hapësira ndërmjet tyre, në pjesën më të gjerë, ishte rreth 130 jardë dhe pjesën më të madhe e zinte lumi. Udhëtarët vazhduan përgjatë bregut të djathtë, në një shteg të ngushtë e të vështirë, mes blloqeve të shkëmbinjve të rënë nga mali Trebeshinë. Gjatë rrugës, Pouqueville vuri re disa burime nëntokësore që derdheshin në Aous, duke i shtyrë ujërat e tij me forcë. Rreth 850 jardë brenda grykës, ai dalloi një nga bastionet e kalasë së Këlcyrës, të cilën e konsideronte një pikë të fuqishme mbrojtëse, prej nga mund të pengohej kalimi i çdo armiku që nuk zotëronte lartësitë.

Më tej, ata arritën te ura e Mitchioiou-t, rreth tre të katërtat e një lige poshtë urës së Malëshovës. Pouqueville i përshkruan të dyja urat si të ndërtuara në mënyrë romake. Pranë urës së Mitchioiou-t lugina zgjerohej pak, ndërsa në anën jugore vëreheshin ujëvara dhe burime të tjera nëntokësore. Rreth 60 jardë më poshtë ndodhej çifliku i Grykës, ku udhëtarët ndaluan për të ngrënë. Pothuajse tri milje më poshtë, ata kaluan pranë rrënojave të një qyteti të quajtur Chamoli, emri i lashtë i të cilit mbetej i panjohur. Më tej, lumi kalonte pranë terrenit të lartë të bregut verior, duke lënë një shteg të rrezikshëm deri në Dracoti [Dragoti], një fshat i madh që shënonte skajin perëndimor të Grykës së Aosit. Pouqueville vuri re se shtëpitë ishin të pajisura me bedena e frëngji dhe të rrethuara me pemë. Banorët i përshkruan si njerëz me pamje të fuqishme, qëndrime guximtare dhe reputacion të lartë për trimëri.

Në çiflikun e Grykës, Pouqueville takoi suliotë të zhvendosur nga vendi i Sulit pas nënshtrimit të tyre nga Ali Pasha. Ata jetonin në kushte të vështira dhe shprehnin hapur vuajtjet e tyre. Pouqueville tregon se, pas kthimit në Janinë, ia paraqiti Ali Pashës gjendjen e tyre, por përgjigjja e këtij të fundit ishte se ata duhej të vdisnin dhe se nuk i kishte dërguar atje për të jetuar. Shumë prej suliotëve mbanin shenja dhe plagë nga luftimet; këta luftëtarë quheshin boûre në shqip dhe palicari në greqishten moderne. Pas largimit nga Dragoti, udhëtarët kaluan pranë një varreze të gjerë dhe, përtej lumit, panë fshatin Codras ose Codrion. Pas tij ngrihej vargmali i Mërtçikës, i quajtur Melchiovo përgjatë grykës, ndërsa Trebeshina, në bregun verior të Aosit, merrte emrin Maile-Dam, ose “mali i Damesit”. Pranë Codras-it, Vjosa bashkohej me disa rrjedha ujore, ndër to Celydnus-i, që vinte nga lugina e Dropullit, ose Argyrocastroni. Nga Dragoti, Pouqueville thotë se iu deshën rreth tri të katërtat e një ore për të zbritur përgjatë bregut verior të Vjosës dhe për të dalë përballë Tepelenës.