Kalaja Ilire e Këlcyrës

Kalaja Ilire e Këlcyrës ndodhet në shpatin e malit të Trebeshinës, rreth 2 km në veriperëndim të qytetit të sotëm të Këlcyrës. E vendosur në një pozicion të rëndësishëm strategjik, ajo kontrollonte Grykën e Këlcyrës dhe rrugët e komunikimit përgjatë luginës së Vjosës. Fortifikimi ka origjinë antike dhe lidhet me traditën e vendbanimeve të fortifikuara ilire. Sipas një interpretimi historik, kalaja lidhet me fisin ilir të Parauejve (Parauaei), ndërsa është propozuar identifikimi i saj me një nga qytetet antike të përmendura në burimet historike, si Eriboja, Eropi, Erope ose Euroia.

Kalaja paraqet katër faza kryesore ndërtimi, të cilat dëshmojnë rëndësinë e saj strategjike në periudha të ndryshme historike. Faza e parë, që i përket Antikitetit, datohet në shekujt IV–III p.e.s., me mundësi datimi në shekullin III p.e.s. Ajo përfaqësohet nga mure të ndërtuara me blloqe të mëdha guri të punuar, të vendosura pa llaç, si dhe nga një hyrje e organizuar për qëllime mbrojtëse. Faza e dytë, e lidhur me Antikitetin e vonë, datohet në shekujt III–V e.s. dhe përfaqëson një periudhë tjetër të përdorimit dhe të historisë së fortifikimit. Faza e tretë përfshin rindërtimet dhe zgjerimet mesjetare, të datuara në shekujt VI–XVII. Në këtë periudhë u ndërtuan mure me gurë të lidhur me llaç gëlqereje, si dhe struktura të tjera me muraturë të thatë, duke zgjeruar sipërfaqen e mbrojtur të kalasë. Faza e katërt, që i përket fillimit të shekullit XIX, lidhet me përshtatjen e fortifikimit për përdorimin e artilerisë. Muret, me trashësi rreth 3 metra, si dhe galeritë e ambientet për depozitimin e armëve, dëshmojnë karakterin e saj ushtarak.

Emri Këlcyrë lidhet me termin bizantin Klysyre, që përdorej për ngushticat dhe kalimet malore me rëndësi strategjike. Gjetjet e qeramikës dhe të monedhave dëshmojnë për përdorimin e vendbanimit në periudha të ndryshme historike, ndërsa ndërhyrjet e njëpasnjëshme arkitekturore tregojnë përshtatjen e tij ndaj nevojave mbrojtëse të kohës.

Sot, Kalaja Ilire e Këlcyrës përbën një pasuri të rëndësishme historike dhe arkeologjike të zonës. Pozicioni i saj ofron pamje mbi Grykën e Këlcyrës, lumin Vjosa dhe luginën e Dëshnicës. Studimi, ruajtja dhe restaurimi i këtij monumenti do të kontribuonin në dokumentimin e historisë së lashtë të trevës dhe në zhvillimin e turizmit kulturor të Këlcyrës.